خانه / عشایر / کتابی درباره مردمشناسی به سبک ایرانی

کتابی درباره مردمشناسی به سبک ایرانی

مسافری که به قصد شناخت سفر می کند با مردمشناس وجوه مشترک بسیاری دارد. برخورد او با گروه‌ها و جوامع انسانی در غالب موارد تفاوت و تشابهات او را با افرادی از فرهنگ های دیگر به رخ می کشد و شاید بیش از هر چیز باعث شود که او به مقایسه خود با دیگری بپردازد. او خود را دانسته و نادانسته در مقام نماینده فرهنگ خود می انگارد و کسانی که از آنها عکس می اندازد، دست بافتها و دست سازهایشان را می خرد و از چند و چون زندگیشان می‌پرسد را نه صرفاً یک شخص دیگر بلکه آدمی از فرهنگی دیگر می انگارد. در حقیقت بیشترین سئوال های او به رفتارهای فرهنگی اشخاص مربوط می شود، نه به خصوصیات شخصیتی آنها.

مردمشناس نیز در موقعیتی مشابه قرار دارد و ذهنش بیش از هر چیز به پرسش‌هایی مشغول است درباره پدیده‌های فرهنگی که می بیند، می شنود، می خورد و در بیانی کلی تر ادراک می کند. با این تفاوت که مسافر خود را با دیگری مقایسه می کند، اما مردمشناس با تصور و ایماژی نسبتاً انتزاعی از جامعه، رفتار فرهنگی، ابژه فرهنگی و … به سراغ سوژه تحقیق خود می رود. با اینحال هر دو به دنبال شناخت هستند. شناخت دیگری به عنوان کسی که صاحب آداب و رفتاری از جنس دیگر است. شاید به همین دلیل است که بسیاری از مخاطبان متون، عکس ها و فیلمهای مردمنگارانه، توریست ها و به‌خصوص کوله بدوش ها (Backpacker) هستند که سفرشان جنبه های شناختی تری دارد.

کتاب حکایاتی از ایران به زبان انسانشناسان که با عنوان اصلی خاطرات مردمشناسان ایران توسط نشر افکار به چاپ رسیده است، مجموعه ایست گردآوری شده از برخی خاطرات انسان شناسانی که در ایران فعالیت داشته اند و دربردارنده بسیاری بیم و امیدها و تجربه سفرهای ریز و درشت آنان در سرزمینی مملو از فرهنگ های گوناگون است. از این رو خالی از فایده نیست که علاقه‌مندان به سفر، به‌خصوص کسانی که قصدشان از سفر نه تفریح که تجربه کردن است، آنرا بخوانند. حتماً نکته هایی از تجربیات مردمشناسان در لابلای سطور این کتاب هست که می‌تواند برای مسافران نیز سودمند باشد.

حکایاتی از ایران به زبان انسان شناسان، خاطرات مردم شناسان ایران، به کوشش: ژیلا مشیری، ویراستار و طراح: علیرضا حسن زاده، ناشر: پژوهشکده مردم شناسی و نشر افکار ، چ اول ،پاییز ۱۳۸۷

آنچه در پی می آید نقدی است به قلم سمیه کریمی بر کتاب خاطرات مردمشناسان ایران که از وبسایت انسانشناسی و فرهنگ نقل می شود:

در سال های اخیر،از عمر حدودا  صد ساله انسان شناسی ایران سخن گفته اند ،دانشی که با تلاش های نویسندگانی چون هدایت ،دهخدا و جما ل زاده شروع شده است. اما آیا ما از روز هایی که این محققان در  تحقیق خود سپری کرده اند خبری داریم؟از مشکلات آنان ،باور هایشان . و اندوه و غم ها یا شادی هایشان؟یکی از روش های ارزشمندی که انسان شناسان جهان در مطالعات میدانی خود از آن استفاده می کنند ،ثبت رخداد هایی ست که طی کار میدانی اتفاق می افتد .اصطلاح نوشته های میدانی ( field notes )حاوی این روش از ضبط رخداد هاست.این نوشته ها دارای ارزش های زیادی از نظر روش شناختی است و از سوی دیگر محقق انسان شناس می تواند به کمک این یادداشت ها تاثیر میدان را بر روی شخصیت و حالات روحی یا وضعیت فکری خود پس از دوره تحقیق  ارزیابی کند.حتی این یادداشت ها کمک می کنند تا لغزش های محقق در پیش داوری هایش معلوم شود.
کتاب خاطرات مردم شناسان ایران که از سوی پژوهشکده مردم شناسی با همکاری نشر افکار به کوشش ژیلا مشیری و با ویرایش(علمی _ ادبی) و طراحی علیرضا حسن‌زاده در تابستان امسال منتشر شده ،حاوی خاطرات میدانی مردم شناسان ایرانی است که نسل‌های متفاوتی از آنها را در بر دارد. مردم‌شناسی ایرانی اکنون که مدت زمان قابل توجه ای از آن می گذرد ، نیازمند ثبت گونه‌های متفاوت رویکرد‌های میدانی، روش‌شناسی، نظام نظری و پیشینه ادبی خود است. اگرچه انسان‌شناسانی چون دکتر نعمت‌الله فاضلی با چاپ آثار ارزشمندی به زبان انگلیسی در بررسی تاریخ انسان‌شناسی ایرانی اقدام کرده‌اند و می‌توان به ضمیمه کتاب ارزشمند درآمدی بر انسان‌شناسی دکتر ناصر فکوهی و مصاحبه های وی در کتاب پاره های انسان شناسی  نیز اشاره داشت و سلسله مقالات حمیدرضا دالوند در مجله فرهنگ و مردم، با این حال ثبت اسناد و تاریخ شفاهی مردم‌شناسی و انسان‌شناسی ایرانی از دو جهت مورد توجه باید قرار گیرد، نخست اهمیت ثبت تاریخی دوره‌های مردم‌شناسی و انسان‌شناسی ایرانی که در صورت بی‌توجهی به این موضوع، جبران آن غیر ممکن خواهد بود و از سوی دیگر نقد ادبیات مردم شناختی و انسان شناختی ایران از زاویه درون به‌گونه‌ای که موقعیت انسان شناس روی زمین قابل ارزیابی و توصیف باشد.در مورد اهمیت این موضوع کافی ست به نسلی از انسان شناسان ایرانی فکر کنیم که در کتاب برای آنان یادنامه ای پس از مرگ تهیه شده و حال دیگر ما نمی توانیم پای سخن و کلام آنها بنشینیم :کلکی، افشار نادری،ضیاپور ،پاینده و…
از سوی دیگر این خاطرات و تاریخ شفاهی، ضعف‌های ادرای و ساختار مراکز انسان‌شناسی  ایران را طی ۱۰۰ سال اخیر به منظور رفع آن آشکار خواهند ساخت. از این روی می‌توان خاطرات مردم شناسان ایرانی را گامی در راه ثبت تاریخ شفاهی انسان شناسی ایرانی تلقی کرد. این کتاب در فصل اول خود یادداشت‌های انسان شناسان ایرانی را در بر دارد که بسیاری از ان دارای ارزش روش شناختی و موضوع شناختی هستند و از سوی دیگر نوع نگاه انسان شناسان و مردم شناسان ایرانی را در چند نسل متفاوت نشان می‌دهد. این کتاب می‌تواند تفاوت مردم‌شناسی پژوهشگاهی و دانشگاهی را نیز نشان دهد آنجا که مردم شناسان پژوهشکده مردم‌شناسی با اعضای انسان‌شناسی دانشگاه‌ها مقایسه شوند. با این حال جای بسیاری از بزرگان در این بخش خالی است: دکترعلی بلوکباشی، دکترناصر فکوهی،یحیی مدرسی  ، مرتضی فرهادی،نعمت الله فاضلی و…از سوی دیگر در بخش یاد نامه انسان شناسان متوفی نیز، گردآورنده و ویراستار می‌توانستند تعداد مطالبی را که در کتاب گرد آمده بیفزایند و تنها به گزینش و جمع‌آوری مطالب منتشر شده بسنده نمی‌کردند.برای نمونه مباحثی که از مجله نافه در مورد بیژن کلکی و یا از یاد نامه پاینده انتخاب شده می توانست مطالب و مقالاتی را از مجلات و نشریات دیگر در مورد این افراد در بر گیرد.(هر چند مطالب نافه گرد اورده خود ویراستار کتاب در این مجله بوده است) از سوی دیگر افزایش بخشی با عنوان تاریخ شفاهی در قالب مصاحبه با اساتیدی چون دکتر روح الامینی و دکتر بلوکباشی و…می‌توانست ارزش کتاب را بسیار بالاتر ببرد.
موضوع حافظه و تاریخ شفاهی از مسایل بسیار مهم در ادبیات انسان شناختی است و این حوزه نیز با حضور انسان شناسان نظزیه پرداز می توانست غنی تر شود.با این حال حضور انسان شناسانی چون باجلان فرخی ،فرهاد ورهرام،محسن میهن دوست،عباس تحویلدار،امیلیا نرسیسیانس و …بر غنای کتاب تاثیری بسیار مثبت نهاد ه است.

 در پایان به نظر می‌رسد گردآوری تاریخ شفاهی انسان‌شناسی  ایرانی به عنوان یکی از پروژه های خاص و برنامه‌های مهم آینده انسان شناسان  ایرانی با مدیریت استادانی از این رشته که در میان تمام نسل‌های این رشته مقبولیت داشته باشند ممکن خواهد بود. در این راه نسل‌های جدید انسان‌شناسی ایرانی به یاری انسان‌شناسانی چون دکتر بلوکباشی، دکتر روح الامینی و…نیاز خواهند داشت و همت تمام نسل های انسان شناسی ایران لازم است.

Share

نظرات بسته اند

برو بالا !