خانه / مقالات آموزشی / مدرسه طبیعت
مدرسه طبیعت

مدرسه طبیعت

  مدرسه طبیعت

برنامه‌ای برای همزیستی کودکان  ۴ تا ۱۲ سال با طبیعت و محیط زیست

چکیده

موضوع آموزش و تربیت کودکان و نوجوانان در عرصه محیط زیست و علاقمندی آنها نسبت به آن، بعنوان یک گام بنیادی در جهت تغییر نگرش جامعه به طبیعت مورد توجه است. براساس یافته های علمی هر نوع دلبستگی به طبیعت و حفاظت از آن می بایست در این دوره حساس از زندگی فرد شکل بگیرد و تحکیم شود. در این مقاله سعی شده است تاثیرات تجربه و ارتباط بی واسطه کودکان بین ۴ تا ۱۲ سال با طبیعت بررسی و شناخته شود تا از این طریق بتوان به راهکاری جامع، موثر و پایدار برای حفاظت از عرصه های طبیعی دست یافت.

مقدمه و هدف:

تا چندی پیش که شهرها کوچک بودند و عمده کودکان ما یا در روستاها و یا در خانه‌های بزرگ در شهرها پرورش می‌یافتند، کودک از محیط ‌های باز پیرامون محل زندگی و حاشیه‌های زیستگاهش بهره‌مند بود. اما امروزه در خانواده‌های محصور در شهرهای بزرگ و خانه‌های کوچک، بریده از هرگونه رابطه‌ای با طبیعت، امکان هرنوع فراغت دور از چشم والدین در طبیعت، بسیار محدود شده است.

اکنون که ارتباط زندگی کودکان با دنیای طبیعی قطع شده، تجربه آن ها عمدتا معطوف به رسانه های دیداری و نوشتاری و تصاویر مجازی شده است.  برنامه های مستند تلویزیونی این فکر را به کودکان القا می کنند که طبیعت عجیب دور و مکانی است که آن ها هرگز تجربه نخواهند کرد.کودکان دیگر نمی توانند درک کنند که طبیعت پشت خانه و در محله ی آنها هم وجود دارد و این موجب می شود تا فهم و درک آنها از دنیای طبیعی قطع شود. پایل (1993) از “انقراض تجربه “صحبت می کند که موجب پرورش بیتفاوتی نسبت به مسائل محیط زیستی می شود.

کودکان در سنین حدود ۵ تا ۱۲ سال نسبت به عناصر مختلف تشکیل‌دهنده طبیعت و بخصوص قسمتهای متحول و متحرک آن، یعنی گیاهان، جانوران، آب جاری، ابر، باد و امثال آن توجه ذاتی دارند. این گرایش گرچه گنگ و مبهم است اما جنبه های منفی و مثبت دارد به این معنی که نسبت به برخی از آنها همچون خزندگان یا ارتفاع، گرایشها منفی و نسبت به برخی، گرایش‌ها مثبت است و بسته به اینکه عناصر مختلف طبیعت در این سنین چگونه تجربه شود، بر دیدگاه و تمایلات کودک در آینده ی بزرگسالی اش بطور پایدار تاثیر خواهد گذاشت.

پیشینه و دستاوردهای طرح مدرسه طبیعت

نکته مهم در رابطه با نظام دانشی مدرسه طبیعت این است که این موضوع نه تنها در ایران بلکه در دنیا هم موضوعی نو و جدید است. مدرسه طبیعت یک رویکرد و یک برنامه آموزشی است که از اواخر دهه 50 میلادی در جهان گسترش پیدا کرده است. در دانمارک درسنامه مدرسه طبیعت به عنوان بخش جدایی ناپذیر برنامه های آموزشی و پیش دبستانی درآمده است. مدرسه طبیعت در کشور آلمان از اواخر دهه ۶۰ میلادی مطرح شده و تا سال ۲۰۰۵ نزدیک به ۴۵۰ مدرسه طبیعت در این کشور شروع به فعالیت کرده است. اولین مدرسه طبیعت در ایالات متحده و کانادا نیز در سال ۲۰۰۸ تاسیس شده است.

تجربیات مدرسه طبیعت در خارج از کشور

در بسیاری از کشورها نهادهای دولتی وارد حوزه تسهیل ارتباط کودک و طبیعت شده‌اند و در این زمینه مراکزی را تاسیس کرده‌اند که تحت عنوان City Farm و یا Nature School یا زمین‌های رهاشده (Vacant Lands) خوانده می‌شوند. این مراکز علاوه بر اینکه مورد استقبال شهروندان قرار گرفته، یکی از مقاصد گردشگری آن شهرها نیز محسوب می‌شوند.

ضرورت طرح مدرسه طبیعت و بنیان‌های دانشی آن

مطالعات متعدد حاکی از آنند که همه آنهایی که با جدیت و عشق به موضوع حفاظت از طبیعت و محیط زیست می پردازند، کودکی سرشار از تعامل متنوع با طبیعت داشته اند. ریچارد لو در کتاب آخرین کودک در جنگل می گوید «اگر کودک به طریقی با طبیعت ارتباط بی واسطه و مستقل نداشته باشد، احتمالا در آینده عشقی نسبت به آن نخواهد داشت و به حفاظت از پارکها و گونه های در خطر انقراض رای نخواهد داد».

تحقیقات متعددی موجود است که مؤید ضرورت ارتباط کودک با طبیعت است. در یکی از جالب توجه ترین تحقیقات که توسط دانشگاه کرنل آمریکا انجام شده است، دو هزار نفر بین سن ۱۸ تا ۹۰ سالگی مورد بررسی قرار می‌گیرند تا مشخص شود چه عاملی در کودکی موجب شکل‌گیری دیدگاه‌ها و رفتار دوستدار محیط زیستی آنها در بزرگسالی شده است. جالب اینجاست که در این تحقیق مشخص می‌شود آموزش‌های محیط زیستی مستقیم در سنین پایین کودکی (زیر ۱۱ سال) هیچ همبستگی معناداری با دیدگاه‌ها و رفتار محیط زیستی این افراد ندارد، بلکه موثرترین عامل تماس آنها با طبیعت بکر در سن پیش از یازده سالگی بوده است.

کاهش بازیهای کودکانه در فضاهای باز، موجب ادامه روند کاهش ارتباط با محیط زیست طبیعی می شود. پژوهشها بوضوح نشان میدهد که میل و عشق به طبیعت به همراه اخلاق زیست محیطی مثبت، از ارتباط منظم کودکان با جهان طبیعی و بازی در طبیعت رشد پیدا می کند. دانش بدون عشق دوام ندارد، ولی اگر عشق اول باشد، به همراه خود دانش می‌آورد. مشکلات آموزش‌های محیطی زیستی به کودکان این است که پیش از این که کودک ارتباط دوستانه‌ای با طبیعت و زمین ایجاد کند، تلاش می‌کنند دانش و سپس مسئولیت را به او القا کنند.

تجربه طبیعت بطور عمده با اتکا به حواس پنجگانه کودک، بصورت فردی، شکل‌نایافته و خودانگیخته و یا بصورت بازی‌های فردی و جمعی با دوستان واقعی یا خیالی است که طی آن کودک با اتکا به قدرت تخیل و گرایش‌های ذاتی خویش نسبت به محیط پیرامون و بخصوص پدیده‌های پویای محیط مثل جانوران، گیاهان، جریان آب ، باد و غیره همکنشی می‌کند.

در جریان این تعامل است که او از نحوه عمل عناصر مختلف طبیعت به درکی شخصی می‌رسد که مختص اوست. از رهگذر این همکنشی‌ها، قدرت تخیل، خلاقیت، استعداد دست‌ورزی اشیاء، و توانایی‌های فیزیکی و شناختی او رشد می‌کند و حواس پنجگانه‌اش حساس و تقویت می‌شود.

برای تأمین این تجربه، فضاهای مدرسه طبیعت نیاز به طراحی ویژه‌ای دارد که بتواند نیازهای رشدی مختلف کودکان را درارتباط با طبیعت تأمین کند.این فضاها بگونه‌ای طراحی می شوند که زیستگاهها و پوششهای مختلف نظیر علفزار، جنگل، برکه، شنزار و نظایر آنها را در خود بازسازی کرده باشند (به صورت وحشی یا در گلخانه). به این ترتیب کودکان امکان مشاهده و لمس بسیاری از گیاهان و جانوران وحشی نظیر حشرات، ماهی‌ها، دوزیستان، خزنده‌ها، پرنده‌ها و پستانداران کوچک را دارند. امکان بازی امن کودکان با مواد طبیعی مختلف نظیر سنگ، چوب، شن، خاک، آب و غیره نیز فراهم است.

پژوهش ها شواهد قانع کننده ای از مزایای عمیق تجربه طبیعت در دوران کودکی با توجه به انعطاف پذیری و آسیب پذیری بیشتر کودکان ارائه میدهند. این یافته ها نشان میدهد که:

  • کودکان با علائم اختلال بیش فعالی / کم توجهی (ADHD) بعد از تماس با طبیعت بهتر می توانند تمرکز کنند.
  • ارتباط کودکان با طبیعت موجب می شود تا نتایج بهتری در آزمونهایی که نیاز به تمرکز و نظم دارد بگیرند.
  • کودکانی که به طور منظم در محیطهای طبیعی بازی می کنند، سازگاریهای حرکتی پیشرفته تری از خود نشان می دهند، از جمله هماهنگی، تعادل، چابکی و همچنین کمتر بیمار می شوند.

وقتی کودکان در محیطهای طبیعی بازی می کنند، بازی آنها متنوع تر و سرشار از تخیل و خلاقیت است که موجب پرورش مهارت های زبانی و مهارت های مشارکتی می شود.

قرار گرفتن در معرض محیطهای طبیعی، رشد شناختی کودکان را از طریق رشد آگاهی، استدلال و مهارتهای مشاهده ای بهبود می بخشد.

بازی در محیطهای طبیعی متنوع، رفتارهای ضد اجتماعی مانند خشونت، قلدری، خرابکاری و … کاهش و محدود می کند.

طبیعت به کودکان کمک می کند تا قدرت مشاهده و خلاقیت خود را بالا ببرند و همچنین حس درصلح بودن با جهان را به آنها القا می کند.

تجربه طبیعت در دوران کودکی بطور مستقیم با تخیل و حس شگفتی درارتباط است. شگفتی یک محرک مهم برای یادگیری طولانی مدت است.

کودکانی که در طبیعت بازی می کنند، حس مثبتی به یکدیگر دارند.

کاهش زمانی که کودکان در طبیعت می گذرانند منجر به افزایش بیماری چشمی (نزدیک بینی) می شود.

محیطهای طبیعی تعامل اجتماعی را بین کودکان افزایش می دهد.

فضاهای باز برای استقلال و خودمختاری کودکان بسیار اهمیت دارد.

نتیجه گیری و بحث:

آموزش در محیط بیرون، چنانچه به خوبی برنامه ریزی و اجرا شود رشد شخصیتی، اجتماعی و عاطفی کودک را به طرز معنی داری بهبود می بخشد. پیآمدهای چنین تجربه یی، دراز مدت، پایدار و بنیادی است و انگیزه های فرد را در زندگی بزرگسالی اش شکل می دهد.

هرچه تجربه شخصی کودکان با طبیعت بیشتر باشد، دغدغه های محیط زیستی کودکان بیشتر می شود و این کودکان در آینده  فعال تر خواهند بود.بنابراین در کنار بخش‌هایی که به ضرورت ارتباط کودک با طبیعت جهت رشد سالم(شناختی، عاطفی-هیجانی و ارزشی) می‌پردازیم، به سلامت بوم‌شناختی کودک و جنبه‌های حفاظت از منابع طبیعی و محیط زیستی نیز خواهیم پرداخت.

از آنجا که تمایلات کودکانه ذاتی است و در تعامل بی‌واسطه با طبیعتِ پیرامون، تکوین می‌یابد در واقع طبیعت، خود از درون و بیرون آموزگار کودک است و آموزش، به مفهوم متداول آن، نقش ثانوی دارد. پس شاید بهتر آن باشد که از اصطلاح «مدرسه طبیعت» بعنوان برنامه یی برای گنجانیدن مفاهیم طبیعی و زیست محیطی در دوره ۵ تا ۱۲ سال استفاده شود که درواقع کودک طی آن، طبیعت را بر اساس گرایش‌های ذاتی خویش بطور روزمره تجربه می‌کند.

اگر این تجربه عاطفی در دوره حساس کودکی که با دوران مدرسه ابتدایی همپوش است، بخوبی تحقق پیدا نکند، علاوه بر بسیاری پیآمدهای ناگوار دیگر فردی و اجتماعی، آموزش حفاظت از منابع طبیعی و محیط زیست در بزرگسالی به هراندازه هم که جامع باشد گرچه ممکن است بر میزان آگاهی و اطلاعات فرد بیافزاید اما تغییرات رفتاری قابل توجه، مناسب و پایداری در وی ایجاد نخواهد کرد.

گردآوری: شادی توکلی

ویرایش: بهرنگ ص. علوی

1-12_1

93443

20150113_120059

 

۳ دیدگاه

  1. ممنون، مطالب عالیه…

نظر بدهید

آدرس ایمیلتان منتشر نمیشودگزینه های الزامی ستاره دار شده اند *

*

برو بالا !